Güney Azerbaycan’da Anadil Meselesine Bir Bakış
VEYA SHAIR HADI KARAÇI’NIN DILI VE ELFBA’SI
Birçok Güney Azerbaycan şairinin kendine özgü bir aşk, sevgi ve değer özelliği vardır. Birbirlerine olan sevgileri – bir kız, bir kadın ya da bir erkek – işin sonuna kadar büyür, Uluyurd bağlamında birleşir ve annenin topraklarının uçlarıyla sınırlıdır. Hadi Karaçi’de de aynı manzaraya şahit oluyoruz. “İnsan sayısında, aşk kelimesinin farklı anlamları vardır. Benim için, “Aşk, bulduğunu düşündüğümüzde, bulamadığımız bir gerçekliktir!” diye düşünen bir şair aslında bir şairin kendisidir, manevi aşktan doğan bir nesildir, bir ritim ya da kelimelerle ifade edilen bir ritim, kafein, ritim, ritim olan kelimelerden daha fazlasıdır. Şiir, şiir, şiir veya şiir ile bile karakterize edilebilir. Yukarıdaki şiiri okuyan okuyucu, aynı zamanda tarih sayfalarına kök salmış harika bir müzik örneği dinliyormuş gibi hissediyor. Hadi Karaçi’nin bir şair, bir şair veya bir besteci olduğunu belirttik. Şaire göre şiir, siyasi topluluğun en yaygın özelliklerinden biridir ve değiştirme gücü nedeniyle tüm toplumlarda güçlü bir yere sahiptir. Bu yüzden marangozlar – şairler – her zaman inceleme altındadır. Hatta bir arkadaşım onun görüşünü desteklemek için şu sonuca vardı: “Göreceksiniz ki, Şehriyar Güney Azerbaycan’ın en güneyinden Kuzey Azerbaycan’ın en kuzey noktasına kadar küçük bir özet verecek ve hiçbir siyasi örgütün veya siyasi partinin yapamayacağı şeyi yapacak.” Hadi, yaptığı işin özüne inmeyi, sürekli araştırmayı seven bir yazar. Bir röportajında şiir tarihini çok eski zamanlara bağlamış ve özgün malzemesinin bir kelime olduğunu ve bir kişinin dil becerisiyle oluşturulduğunu vurgulamıştır. “Bir söz varsa ekip vardır” diyor, “Nazım dünyada tanınmış bir zanaatkârdır. Biz de geride bıraktığı manşetleri anlamaya çalışan öğrencileriz. Nazım’ın seçimlerinin önsözünde ilginç bir fikir var: “Yazdıklarını yaz. Haaa’ya bak… Yazdıklarınızı yazın ki, size söylenecek bir sözünüz olsun ve onu mümkün olan en iyi şekilde söyleyebilesiniz.
H. Karaçi Nazım Bilgeliği ayrıca hedefler, niyetler ve sunumlar teorisine özel bir bakış atıyor: “Yazdıklarınızın sınırı yoktur, yani Nazım Bilgeliği, ideolojiden yazmak istediğinizi, siyasetten yazmak istediğinizi söylüyor, tıpkı kendinizi yazdığınız gibi, aşk, nefret, ne hakkında yazdığınız hakkında yazıyorsunuz.” “Anlamıyorum” diyor Nazım Hikmet. Taktığın dilin düşmanıyım, soyluların sözlerinde bile…”
J.P. Sartre ise What Literature adlı kitabında şiirin özellikleri hakkında şöyle yazar: “Şiirde yazmak, ne yazacağından daha önemlidir.” Bu amaçla yaratıcı bir yolculuğa çıkan Hadi Karaçi Nazım Bilgeliği, “Söyleyecek bir sözümüz olsun!” teorisi üzerinde yoğunlaşıyor. Görüşünü temellendirmek için, iki şairin aynı konu üzerine yazdığı iki ayrı şiiri resimliyor: “Sahra”-“Kaderime Bak” ve Hans Solomonooğlu’nun “Yasak Dillerin Yasak Sözleri ve Ben”:
Bu dilde yazıyorum bebeğim,
Beni okuyabilecek misin?
Ayrıca, bu dilde yazmak yasaktır
Kanla kan avcılığı gibi
Bu kırmızı bir şey
Yasak bir dilde
Yazmak
Ve toprak, su, güneş,
Bir yere taşınmak gibi
Bu bir gerçek…
Sonra okuyucularına söyleyecek sözleri olduğunu itiraf ediyor… Ve asıl şey bir şiir şeklinde olmasa da, mükemmel bir şekil yaratmak bir başyapıt olarak kabul edilir. Bazen edebiyat, yaratıcılık, yenilik birçok sınırı aşar, ancak bu, kırılan her şeyin yenilik için olduğu anlamına gelmez. Bu sınırları aşan herkesin yeteneği, bilgisi ve yeteneğidir. Konuyla ilgili olarak Nazım Hikmet şu yorumu yaptı: “Bazen ay ışığı, duman, tül, ikona oyunları veya kanatlı sözler ve krala yükselen atın yolu. Sayıyor mu? Tüm bunlardan kaçınmak istiyorum.”
“Her sanatçı hayatının geri kalanını arayacak” diyen Hadi Karaçi, teorisini yaratıcı kredisine dönüştürerek yeni bir şiir ve şiir biçimi yaratmaya çalışıyor. Başka bir deyişle, nasıl yazacağına çok dikkat etmesi gerektiğini, tabuları yıkarken yazarlara ve kendisine atılan taşlara karşı sabırlı olması gerektiğini fark ederek kalemi eline alır. . . .
Hadith’in amacı, Azerbaycan’da güzel şiirler ve eserler yazma ayrıcalığına sahip yeni nesil genç şairlere yardım etmekti. Bu hedefe çoktan ulaştı. Çünkü Hadi ve yazarlarının edebiyata geldiği günlerde genç yazarlar parmakla sayılabilecek kadar azdı. Ancak bugün, Güney’de canlanma edebiyatını şekillendiren yeni bir yazar kuşağı ortaya çıktı.
“Ölülerin Korkusu”, Divani, Kronikler ve Ortodoks Kilisesi Sözlüğü, “Divani-Türkçe Sözlük”, “Kronikler” ve “Orxon-Yenisey Yazıları” gibi klasik edebiyatın okunması, ana dilimizde ve Azericede dünya edebiyatına ulusal bir damga vurulmasına rağmen, H. Karaçi, gençlerin parçalanmış düşüncelerden korkmadan kalplerini kullanmalarına yardımcı olmak için bu umudu vurgulamaktadır. . . . Ölü Deniz Parşömenleri’ndeki şiirler özgürce yazılmıştır, ama neden Avrupa’da yeni bir şiir yaratıldığını söyleyelim?”
“Nasıl şair olunur?” sorusuna verdiği yanıt da somut ve bağımsızdır: “Şair olmak için çok okumak, çok yazmak gerekir.” Elbette şiir potansiyelini ve potansiyelini işleme çemberinden alır ve ne kadar büyükse o kadar etrafı çevrilidir. Bu anlamda eleştiri onun peşinden gelmeye, dokunduğu tüm noktalara dokunmaya zorlanır ve şiirin, şiirin gelişine ve olgunluğuna bağlıdır. Şiir ve şiirin şeklinin yanı sıra ciddi bir fark görmez. Bir hikayenin bir şiir olarak mutlu bir şekilde okunabileceğini söylüyor.
Hadi’nin şiirlerini okuduğunuzda, kişi yaratıcı süreçte hisseder – dokunduğu, tanımladığı ve ondan istediğini, beklediği sonucu aldığı olay ve yer. Şiirdeki bu yenilik, şiirlerin günlük dil olarak kullanılan ve Güney’de hala edebî statü kazanamayan Azerice yazılması sayesinde mümkün olmuştur. Ülkeden uzakta yaşamasına rağmen, Güney’de Azerice yazmanın zorluğunu görmez, bu ve benzeri sorunlarla yaşar. Onları çözmeye yardımcı olamamasından dolayı, sık sık halkının gelecekteki kaderinin endişesiyle boğulmuş hissediyor. Kim bilir, belki de bu onun şiire olan bağlılığının bir parçasıdır. Düşündüğünü şiirin muhteşem diliyle söylemek, saf ve dayanıklı bir Türkçeyle yazmak, ulusal acının acısını dindirmenin bir yolunu bulmak için rahatlamış gibidir: “Şair olmak kolay değil, bence kendini yüz kere öldürmek gibi, hayatını riske atmak, karga gibi tırmalama, bütün kuşlarla arkadaşlık etmek, uykunun sonunda bir karga görmek köpek, Kedi olmak, domuz olmak, umudu paylaşmak, bütün gece çaresizlik içinde yarasalara ışıktan bahsetmek kolay değil. Yalan söylemek, hakikatin ölümsüzlüğünde ölüm şarkısı yazmak, yaşam adına özgürlüğü sevmek, seni sevmek, nehirleri sevmek, dağların manzaralarını sevmek, dağ gibi olanların fırını olmak, yakalanmak kolay değil. Şair olmak kolay değil…”
Gerçekten de, tüm kelimelerin söylendiği, şiirlerin yazıldığı çağdaş çağda şair olmak ve insanı servetinden mahrum bırakan şiirler yazmak kolay değil, ama bu çok zor, ama zor olduğu kadar çekiç ve güzel. Doğal olarak, güzelliğin sadece en yüksek zirvesini fetheden ve “kahkaha ve kurşunlar, öpücükler ve savaş, vatan” gibi mitlere dönüşen mucizevi bir şiir, okuyucunun kalbindeki sarı sembole dokunabilir, ruhunu harekete geçirebilir ve onu düşündürebilir:
Ve gurur susuzluktur
Ruhun benimsenmesi biber kokusudur.
Tatlılığının acılığını tattı
Sigara dumanı gibi bir şey.
Gökyüzündeki umut bir kelebektir
Ve kapalı pencereye bakıyorum
Uzağı görememe.
Kurumuş yaprağın boynu tek başına yüzüyor
Üzülmek, ölmek ve dayanmak,
her şeye katlanmak için.
Ve şiir bir mucizedir, dostum…
Dünyanın en etkili şiirlerinden biri, Şahit şehrimiz Hokkaido’ya ithaf edilen Kar Altında Doğum Acısı şiiridir. O gece, Rus havacıların yardımıyla, en ağır silahlarla donatılmış olan Ermeni köylüler, Azerbaycan’ın kurtarma kampına saldırdılar ve silahsız insanları katlettiler ve okuyucunun kalbini, kalbini ve aklını Hokkaido şehrini yok ettiler.
Hadi Karaçi, “Sonsuzluk” adlı modern şiirinde milliyetini de vurguluyor ve Azerbaycan tarihine şiirsel bir bakış açısı sergiliyor. Elbette, ulusal kendi kaderini tayin hakkı, gelenek ve yenilik ilkeleri, ulusal dünya görüşlerinin gelişiminde tarihsel bir gerekliliktir. Bu kitapta Hadi Karaçi, Güney Azerbaycan Türklerinin özgürce ve boyunduruk olmadan yaşadığı insanlık dönemini hatırlatıyor. İnsanlığın bu çağında dil, el, toprak ve Tebriz’in yüksek zirvesi de hatırlanır. O sırada müziğin her iki yanında yeni bir ses vardı ve çiçeklerin her birinde başka bir koku vardı. . . . Sonsuzluk adlı şiirinde, “İnsan onuru bir özgürlüktür!” diye haykıran bir yurttaş şair, bu güzelliğin 1945-46’da Millî Hükümet’in kurulmasıyla yeniden canlandığına işaret eder. “Sonsuzluk” şiiri, Hacı’nın anavatanından uzakta, Norveç’te soğuk, anavatanında sıcak bir iklimde yaşamaya mahkûm olan duygularının bir ifadesidir.
Prof. Dr. Esmira Fuad -Bakü / TURKISHFORUM – ABDULLAH TÜRER YENER